Праз стагоддзі і першародную прыроду: вялікая летняя паездка Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі

Работнікі НГА Беларусі здзейснілі незабыўнае падарожжа скрозь стагоддзі і першародную прыроду па ўнікальным маршруце Мінск – Камена – Будслаў – Ілава – Глыбокае – Ельня. Экскурсійная паездка, якая адбылася 8 жніўня 2026 года, аб’яднала ў сабе дакрананне да старажытных таямніц беларускай зямлі і поўнае апусканне ўглыб векавых прыродных ландшафтаў.

Арганізатарам гэтага насычанага і каларытнага тура выступіла першасная прафсаюзная арганізацыя НГА Беларусі, якая падарыла калектыву магчымасць не проста адпачыць, але і перагартаць жывыя старонкі гісторыі, якія архівісты штодня даследуюць у дакументах.

Таямніцы Барысава каменя ў вёсцы Камена

Першым прыпынкам на карце гістарычнага маршруту стала адасобленая вёска Камена (Вілейскі раён). Тут, на беразе маляўнічай ракі Віліі, падарожнікаў сустрэў знакаміты Варацішын крыж – унікальны манументальны помнік старажытнарускай эпіграфікі XII стагоддзя. Гэты шэра-ружовы гранітны валун звонападобнай формы – адзіны з легендарных Барысавых камянёў, які да гэтага часу застаецца на сваім першапачатковым гістарычным месцы. Архівісты змаглі асабіста разгледзець высечаны на трохметровай глыбе шасціканечны крыж і сярэднявечныя надпісы. Для людзей, якія звыкнуліся трымаць у руках старажытныя архіўныя дакументы, дакрананне да артэфакта эпохі Полацкага княства стала глыбокім эмацыйным пачаткам шляху.

1. У Варацішына крыжа

2. Над Віліяй

Веліч і святасць Будслава

Далей шлях пралёг да сэрца беларускага каталіцтва – у аграгарадок Будслаў. Велічны касцёл Унебаўшэсця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (XVII–XVIII стст.), які мае прэстыжны тытул малой базілікі, уразіў падарожнікаў сваёй манументальнай архітэктурай, унікальным драўляным алтаром і цудоўнымі грызайлевымі роспісамі. Самы вялікі барочны арган у Беларусі, якому ўжо 240 гадоў, таксама знаходзіцца ў Будслаўскім касцёле.

Будслаў цесна звязаны з архіўнай справай: менавіта тут стагоддзямі ствараліся і захоўваліся парафіяльныя хронікі, якія сёння дапамагаюць аднаўляць генеалагічныя дрэвы беларусаў. Дакрананне да духоўнай святыні і сузіранне цудатворнага Будслаўскага абраза Божай Маці падарылі групе пачуццё глыбокага прымірэння і натхнення. У 1996 годзе Папа Рымскі Ян Павел II аб’явіў гэты абраз заступніцай Беларусі.

3. Работнікі НГА Беларусі каля Будслаўскага касцёла

4. Інтэр’ер касцёла

5. Цудатворны абраз Божай Маці

6. Старадаўні барочны арган

Старадаўнія вытворчыя традыцыі ў Ілава

Наступным пунктам маршруту стала старажытнае мястэчка Ілава. Гэтае паселішча вядома сваёй багатай гісторыяй матэрыяльнай культуры і прамысловымі традыцыямі, якія зарадзіліся тут яшчэ ў XIX стагоддзі. Галоўнай славутасцю Ілава з’яўляецца вінаробны завод, заснаваны ў 1832 годзе мясцовымі памешчыкамі Осцік-Нарбутамі. Архівістам было асабліва цікава зірнуць на прыклад паспяховага захавання стогадовай вытворчасці. Знаёмства з гісторыяй развіцця мясцовай прамысловасці гарманічна дапоўніла карціну ўкладу жыцця беларускай шляхты і рамеснікаў мінулых эпох.

7. Калектыў НГА Беларусі каля брамы Ілаўскага завода

8. На тэрыторыі завода

9. На вытворчасці

Гасціннае Глыбокае і сядзіба Якімовічаў

Пасля насычанай ранішняй праграмы стомленых, але натхнёных архівістаў чакаў цёплы прыём у горадзе Глыбокае. Абед прайшоў у маляўнічай аграэкасядзібе Якімовічаў. Гэтае месца зачаравала гасцей сваім ландшафтным дызайнам, дагледжаным паркам і сажалкай з падземнымі крыніцамі. Адмысловае захапленне ў супрацоўнікаў НГА Беларусі выклікала ўнікальная славутасць сядзібы – калекцыя з амаль 900 старадаўніх каменных жорнаў, карпатліва сабраная гаспадаром. З тэрыторыі сядзібы адкрыўся надзвычайны панарамны від на два галоўныя архітэктурныя сімвалы Глыбокага: барочны касцёл Святой Тройцы і сабор Нараджэння Прасвятой Багародзіцы. Падсілкаваўшыся традыцыйнымі стравамі і нацешыўшыся атмасферай гасціннасці, калектыў быў гатовы да галоўнага выкліку дня.

10-11. На тэрыторыі сядзібы Якімовічаў

Казачныя пейзажы Ельні і прагулка па насціле

Кульмінацыяй паездкі стала апусканне ў першародную прыроду – верхавое балота Ельня, адзін з найстарэйшых прыродных комплексаў Еўропы, чый узрост перавышае 9000 гадоў. Сапраўднай прыгодай для архівістаў стаў праход па знакамітай экалагічнай сцежцы «Азяраўкі-Ельня». Калектыў зладжана рухаўся па драўляным насціле, пракладзеным прама па-над балотнай роўнядзі. Кожны крок па вузкіх драўляных мастках дарыў неверагоднае адчуванне: пад нагамі калыхалася шматметровая тоўшча векавога торфу, а вакол распасціраліся казачныя краявіды. Крок за крокам, у асяроддзі бязмежных мохавых дываноў, адурманьваючага водару багуна, карлікавых бяроз і найчыстых люстраных азёр, вандроўцы прасоўваліся ў самы цэнтр гэтага прыроднага волата. Дзікая, некранутая цывілізацыяй прырода дазволіла цалкам перазагрузіцца і адчуць веліч роднай зямлі.

12. Мясцовы жыхар

13-14. Падчас прагулкі па балоце

15. Удыхаючы водар багуна

16. Мясцовая флора

17-19. Падчас прагулкі па балоце

20-21. У маляўнічым асяроддзі балот

22. Калектыў НГА Беларусі

На выхадзе з балота, калі прыемная стомленасць узяла сваё, стомленых, але перапоўненых эмоцыямі падарожнікаў чакаў завяршальны акорд – утульны прывал з сытным прыёмам ежы на свежым паветры (ля асінага гнязда). Дзелячыся яркімі ўражаннямі за агульным сталом, калегі сышліся ў меркаванні, што гэты дзень надоўга застанецца ў памяці.

Калектыў Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі выказвае шчырую падзяку першаснай прафсаюзнай арганізацыі ўстановы за бездакорную арганізацыю складанага, пазнавальнага і неверагодна прыгожага маршруту, які згуртаваў супрацоўнікаў і адкрыў новыя грані роднай гісторыі і прыроды!